About the Journal
MANANAMEDINĪ is a peer-reviewed, open-access, bimonthly international online research journal dedicated to research in Sanskrit and allied disciplines. The journal provides a scholarly platform for academicians, researchers, scholars, educators, and practitioners to share original, innovative, and rigorous research.
The term “MANANAMEDINĪ” means “the ground of contemplation and reflection,” symbolizing intellectual inquiry, critical thinking, and the pursuit of knowledge. The journal aims to promote, preserve, and disseminate scholarly knowledge while fostering meaningful academic dialogue at both the national and international levels.
Our Mission
Our mission is to promote and advance original, rigorous, and high-quality research in Sanskrit, Indian philosophy, literature, culture, history, and the diverse traditions of Indian knowledge. Through the publication of research articles, review articles, and scholarly studies, the journal provides a platform for intellectual inquiry, critical thinking, and interdisciplinary dialogue.
MANANAMEDINĪ also seeks to explore and reinterpret the rich heritage of Indian knowledge traditions through contemporary scholarly perspectives, while fostering academic exchange, collaboration, and intellectual engagement among researchers, scholars, and educators worldwide.
Latest Published Research Papers
View All Archives (7) →ন্যায়দর্শনের জ্ঞানতত্ত্বে যোগের মনোবিজ্ঞান
ন্যায়দর্শনে প্রমা, প্রমাণ, প্রমেয়, এবং প্রমাতা ইত্যাদি বিশদে আলোচিত হওয়ার সঙ্গে জ্ঞানের উৎস, ভ্রান্তি ও উপলব্ধির ধারা ও মনোবিজ্ঞানের সীমা নির্ধারিত হয়েছে। আত্মা চৈতন্যস্বরূপ, সর্বব্যাপী, নিত্য ও অবয়বরহিতরূপে গৃহীত হয়েছে, যার গুণসমূহ হল- ইচ্ছা, দ্বেষ, সুখ, দুঃখ, প্রযত্ন ও বুদ্ধি ইত্যাদি। ন্যায় মতে, জ্ঞান প্রক্রিয়া ইন্দ্রিয়-মন-আত্মার পারস্পরিক সংযোগের ফলে ঘটে এবং স্মৃতি ও সংস্কার আত্মায় স্থায়ী হয়। জ্ঞানতত্ত্বে ন্যায়দর্শন লৌকিক ও অলৌকিক প্রত্যক্ষের ভেদ করেছে এবং ভ্রম সম্বন্ধে অন্যথাখ্যাতিবাদের উপস্থাপন করেছে। নৈয়ায়িকরা চৈতন্যকে আত্মার স্বাভাবিক ধর্ম না বলে, গুণস্বরূপ বলেছেন। যা মুক্ত অবস্থায় নিবৃত্ত হয়। ভারতীয় দর্শনের সর্বজনীন লক্ষ্য হল মোক্ষ। ন্যায়দর্শন অনুযায়ী, মোক্ষ আত্মার ইন্দ্রিয়বদ্ধ অবস্থার অবসান ও সুখ, দুঃখ প্রভৃতি অনুভূতির ঐকান্তিক নিবৃত্তির নামমাত্র। সুতরাং ন্যায়দর্শনে আত্মা, মন, ইন্দ্রিয়, জ্ঞান, স্মৃতি, সংস্কার, প্রযত্ন, সুখ-দুঃখ প্রভৃতি মনোবিজ্ঞান বিষয়ক ধারণার দার্শনিক বিশ্লেষণ প্রতিফলিত হয়েছে। যোগ ও মনোবিজ্ঞানের আন্তঃসম্পর্ক মানবাচরণ, মানসিকাবস্থা ও শরীর-মন-চেতনার সমন্বিত অধ্যয়নের পথ নির্দেশ করে। ন্যায়দর্শন যোগ ও মনোবিজ্ঞানের গুরুত্বপূর্ণ তাত্ত্বিক ভিত্তি স্থাপন করেছে; যা জ্ঞানতত্ত্ব, আত্মা ও মনের সম্পর্ক এবং মুক্তির ধারণা দার্শনিক ও মনোবৈজ্ঞানিক সমন্বয়ে প্রতিফলিত হয়েছে।
যমেবৈষ বৃণুতে: পরমাত্মার অনুগ্রহ ও স্বপ্রকাশত্ব এবং রবীন্দ্রদর্শন
ঠাকুর শ্রীশ্রীরামকৃষ্ণ পরমহংসের ভাষায় ইচ্ছাময়ের ইচ্ছাভিন্ন বৃক্ষপত্র নড়ে না। বেদ-উপনিষদ্ থেকে দর্শনাদি শাস্ত্র, কথামৃত থেকে রবীন্দ্রসঙ্গীত সর্বত্রই সেই ইচ্ছাময় পরমাত্মার অনুগ্রহ ও স্বপ্রকাশত্ব প্রতিধ্বনিত হয়েছে। কোটি শাস্ত্রাধ্যয়নেও সেই পরমাত্মা উদাসীন থাকতে পারেন আবার যাঁর প্রতি কৃপা করেন, শাস্ত্রজ্ঞানব্যতীতও তাঁর ব্রহ্মজ্ঞান হয়, এমনই তাঁর লীলাবৈভব। শাহ আব্দুল করিমের বাউল গানেও এই সারমর্ম ধ্বনিত হয়েছে কতকটা এইভাবে – ‘তন্ত্রমন্ত্র করে দেখি তার ভিতরে তুমি নাই, শাস্ত্রগ্রন্থ পড়ি যত আরো দূরে সরে যাই, কোন্ সাগরে খেলতেছ লাই ভাবতেছি তাই অন্তরে, কেমনে চিনিবো তোমারে?’ কঠোপনিষদে স্পষ্টোল্লিখিত – ‘যমেবৈষ বৃণুতে তেন লভ্যঃ তস্যৈষ আত্মা বিবৃণুতে তনূং স্বাম্’। এই ঔপনিষদিক মন্ত্রকেই উপজীব্য করে আত্মার অনুগ্রহ ও স্বপ্রকাশত্বের ধারণা কীভাবে রবীন্দ্রনাথের মননে চিন্তনে এক নান্দনিক ও ভাষাগত রূপ লাভ করেছে, বাণী ও সুরের মাধ্যমে বাক্ রূপিণী ব্রহ্ম কীভাবে নিজেকে প্রকাশ করেছে তা এই প্রবন্ধে আলোচিত হয়েছে। এই গবেষণায় উপনিষদীয় আত্মতত্ত্ব ও রবীন্দ্রদর্শনের মধ্যে একটি সম্বন্ধ স্থাপন করে দেখানো হয়েছে যে, জ্ঞান, মেধা বা প্রবচনের সীমা অতিক্রম করে আত্মার উপলব্ধি সম্ভব হয় কেবল অনুগ্রহ, অন্তর্দৃষ্টি ও সৃষ্টিশীল প্রকাশের মাধ্যমে।
मानवशरीरे आमदोषस्य प्रभावः
आयुर्वेदसाहित्ये स्वास्थ्यस्य मूलाधारः खलु अग्निः इति मन्यते। साधारणतः अग्निविषये विभिन्ना धारणा दृश्यते। यथा- भूतविशेषः, देवविशेषः, तेजोविशेषः चेति श्रौतप्रतिपाद्यरूपेण अग्नेः परिकल्पना अवलोक्यते समाजे। ‘अग्निः’ इति शब्दस्य अर्थः न केवलं भौतिकाग्निः, अपितु शरीरस्य जैविक-ऊर्जा वर्धयति, भोजनं पाचयति, पोषकतत्त्वं च अवशोष्यति। मानवशरीरे अग्नेः महत्वम् अनस्वीकार्यम्। सन्तुलिताग्निः स्वस्थजीवनस्य वीजो भवति। आयुर्वेदवाङ्मये अग्नेः संख्या बहवः मन्यते। यतोहि अस्य शरीरस्य प्रत्येकं परमाणोः मध्ये विद्यमानोऽस्ति अग्निः। अस्य कार्यस्य आधारहेतोः अग्निः तु त्रिविधः। यथा- जठराग्निः, भूताग्निः, धात्वाग्निः चेति। एते मिलित्वा शरीरस्य सन्तुलनहेतु कार्यं कुर्वन्ति। यथा- जठराग्नेः सन्तुलनं मनुवजीवने महत्वपूर्णमस्ति। अस्य अग्नेः सन्तुलनस्य कारणात् शरीरं सदा सुस्थं, ऊर्जावान्, रोगमुक्तं च भवति। अग्निरयं समरूपेण यदा कार्यं कुर्वति तदा जीवनप्रक्रिया सुष्ठं भवति, न चेत् शरीरे नैकदोषदूषितं सम्भवति। असन्तुलिताग्निः ‘आमः’(toxins) रूपेण परिवर्तनं भवति। यस्मात् कारणात् बहु रोगाः उपजायन्ते। यथा – अजीर्णः, वातविकारः, स्थौल्यता, विबन्धः, चर्मरोगः, सन्धिशूलः चेति। एतेषां रोगाणां निवारणाय सन्तुलितमाहारं, नियमित दिनचर्याः, योग-प्राणायां चेति अनिवार्यमस्ति। एतस्मात् कारणात् अयुर्वेदशास्त्रे बहु नियमाः दृश्यन्ते। अस्य शोधपत्रस्य माध्यमेन शास्त्रसम्मतम् उपदेशादि प्रस्तोतुं कामयते मे मनः।
वेङ्कामात्यस्य लक्ष्मीस्वयम्वरसमवकारः
शोधपत्रेऽस्मिन् मान्यवरश्रीवेङ्कामात्यकृतसमवकारान्तर्गतस्य लक्ष्मीस्वयम्वराख्यस्य नाट्यस्य विशिष्टाध्ययनम्। शोधपत्रस्यामुष्यावगमनसौविध्यर्थं बिन्दुशः विषयाः विभज्य विमर्शिताः। तत्रादौ प्रणेतुर्जीवनपरिचयः उल्लिखितः। समनन्तरञ्च तदीयकृतयः प्रस्तुताः। ततश्च समवकारवैशिष्ट्यान्यालोचितानि। तदनन्तरन्नाटकस्थपात्राणां समीक्षणं कृतम्। अनन्तरञ्च नाटकस्य मुख्यविषयाधीनस्य रसचित्रणस्य परीक्षणं विहितम्। ततश्च नाटकस्थस्य "विच्छेदे सति प्रेम" इति भावस्य विश्लेषणमक्रियत। तदनन्तरं समग्रनाटकपरिशीलनदृष्टया नाटकस्य गुणाः दोषाश्च समालोचिताः। एवं शोधपत्रमिदं पर्यवसितम्। तत्राद्यभागे सामाजिकराजनैतिककर्मकुशलः कन्नडसंस्कृतसाहित्ये कृतभूरिपरिश्रमः राजकार्येषु सम्प्राप्तविविधोपाधिः वेङ्कामात्यः आसीदिति वर्ण्यते। कृतिरूपेण तेन कृतालङ्कारमणिदर्पणकामविलासभाणादि बहूनि संस्कृतनिष्ठशास्त्राणीति परं विवक्ष्यते। समवकाररीतिमनुसृत्योपस्थापिते लक्ष्मीस्वयम्वरे कथं पुराणादिशास्त्ररेभ्यः प्रसङ्गाः सङ्गृहीताः, मुख्यसरत्वेन वीररसः, समवकारस्य सर्वे नियमाश्च कथमिह पालिताः इति आलोचिम्। त्रिभिरङ्कैरिदन्नाटं प्रस्तूयते। प्रथमाङ्के रमामाधवयोः प्रेमविषयकद्वन्द्वः द्वितीये तयोर्वियोगः तृतीये च स्वयम्वरमुखेन विवाहः। वैनतेयनारदादिविविधदैवचरितैरिदन्नाटकं सुसङ्गठितम्। कथं सर्वाण्यपि चित्रितानि पात्राणि यथार्थतामलभन्त नाटके इत्यपि विचारितम्। वीररसपूर्णे नाटकेस्मिन् कथं क्वचिच्छृङ्गाररसः प्राधान्यमगादिति समालोच्य आधिक्येन विद्यन्ते अत्र प्रशंसनीयाः अंशाः इति विद्वज्जननितरां श्लाघ्येयं कृतिरिति विचारितम्। इति शिवम्।
तर्कसंग्रहे प्रमाणविचारः – एकमध्ययनम्
न्यायमते बुद्धिस्तु आत्मनः गुणपदार्थः। ज्ञानं बुद्धिश्च अस्मिन् दर्शने समार्थकौ। ज्ञानं वस्तु प्रकाशयति। प्रदीपः यथा स्वतन्त्ररूपेण अस्तित्वशीलं वस्तु प्रकाशयति, तथैव ज्ञानं स्वतन्त्रभावेन अस्तित्वयुक्तं पदार्थं प्रकाशयति। पदार्थरूपेण जगतः वस्तुसमुदायः ज्ञान-निरपेक्षः। ज्ञानप्रसंगे आत्मा ज्ञातृरूपेण, पदार्थः विषयरूपेण, मन-इन्द्रियादिश्च करणरूपेण चीयन्ते। न्यायदर्शने यथार्थानुभवस्य ज्ञाता प्रमाता, ज्ञानं प्रमा, ज्ञानस्य विषयः प्रमेय:, ज्ञानस्य करणं प्रमाणम् इति उच्यते। न्यायमते आत्मा एव ज्ञाता। ज्ञानम् आत्मन आगन्तुको गुणः। नौयायिका: यथार्थानुभवस्य प्रमाया: वा, चत्वार: प्रमाणानि स्वीकृतवन्त:। तानि यथा- प्रत्यक्षम्, अनुमानम्, उपमानम्, शब्दश्च। न्याय-वैशेषिकदर्शनं समानतन्त्रम्। फलत: विविधेषु ग्रन्थेषु न्याय-वैशेषिकदर्शनतत्त्वम् एकत्रैव आलोचितमस्ति। आचार्योदयनकालात् (10th century AD) उभयो: दर्शनतत्त्वयो: समन्वय: भवति। तर्कसंग्रहे आचार्यान्नंभट्टेन न्याय-वैशेषिकाभिमतेषु यत्र ऐक्यमत्यमस्ति तत्र कस्यचिदेकस्य मतस्य उल्लेखनं कृतमस्ति। प्रमाणभेदविषयेऽपि तस्य अन्यथा न भवति इति परिलक्ष्य ''तर्कसंग्रहे प्रमाणविचार:'' इत्यस्य शीर्षकस्य शोधपत्रमिदमत्र प्रस्तूयते।
भागवतटीकाकाराः
शोधप्रबन्धोऽयं श्रीमद्भागवतमहापुराणस्य दशप्रमुखानां टीकाकाराणां (श्रीधरस्वामिनः भावार्थदीपिकादीनां) देश-काल-कृतीनां विस्तृतं, प्रामाणिकम्, ऐतिहासिकञ्च अध्ययनं कृतं वर्तते। भागवतं हि वेदान्तस्य परमगुह्यं तत्त्वम् अस्ति, यस्य यथार्थं रहस्यं केवलं प्राचीनानां टीकाकाराणां साहाय्येन एव अवगन्तुं शक्यते। अत्र प्रत्येकं टीकाकारस्य ऐतिहासिक-सांस्कृतिक-परिदृश्यैः सह तेषां साहित्यिक-दार्शनिक-योगदानानां सूक्ष्मा मीमांसा कृता अस्ति, येन भिन्नकालेषु, भिन्न-भिन्नसम्प्रदायेषु (यथा अद्वैत-द्वैत-अचिन्त्यभेदाभेद-पुष्टिमार्गादिषु) भागवतस्य दर्शनं कथं पल्लवितम् अस्तीति सुस्पष्टं भविष्यति। अपि चात्र भारतस्य विदेशस्य च विविधेषु ग्रन्थालयेषु उपलब्धानां भागवतटीकानां मातृकाणां (Manuscripts) एका तालिका अपि संयोजिता अस्ति। अनेन शोधप्रबन्धेन अनेकधा उपकारो भविष्यति:। प्रथमतः, शोधार्थिनः भागवतस्य टीकाविषये गवेषणायां अत्रत्या तालिका सहायिका स्यात् । द्वितीयतः, साहित्य-इतिहास-लेखकानां कृते अयं प्रबन्धः टीकाकाराणां यथार्थ-कालनिर्णये, ऐतिहासिक-भ्रान्तीनां निवारणे च सहायको भवेत्। तृतीयतः, ये सामान्याः जिज्ञासवः पाठकाः भागवतस्य विविध-सम्प्रदायानां दार्शनिकं मतभेदं, तेषां वैचारिकं समन्वयञ्च ज्ञातुम् उत्कण्ठिताः सन्ति, ते अस्मात् प्रबन्धात् एकस्मात् स्थानात् भिन्नपुस्तकानां नामानि प्राप्स्यन्ति।
Editorial Leadership
Prof. Dr. K.E.Dharaneedharan
Retired Professor
Department of Sanskrit, Pondicherry University (A Central University)
Puducherry, India - 605014
📧 Email: kedharaneedharan@yahoo.co.in
View Official Profile ↗
Dr. Subhankar Basak
Assistant Professor & Head
Department of Sanskrit, Kulti College, Kulti, Asansol
Paschim Bardhaman, West Bengal, India - 713343
📧 Email: subhankar.basak@kulticollege.ac.in
View Official Profile ↗